Chào mừng quý vị đến với Hành trang cuộc sống - Lê Thị Phương Mai .

Quý vị chưa đăng nhập hoặc chưa đăng ký làm thành viên, vì vậy chưa thể tải được các tư liệu của Thư viện về máy tính của mình.
Nếu đã đăng ký rồi, quý vị có thể đăng nhập ở ngay ô bên phải.
Gốc > ĐỌC VÀ CẢM NHẬN > Nhạc phẩm >

Mỹ cảm trong ca từ Trịnh Công Sơn (2)

Cái bi trong ca từ Trịnh Công Sơn
1.2.2.    Ta và giấc mộng…

…Làm bằng chất liệu như nhau,
Và cuộc đời ta nhỏ bé
Hoàn tất bằng một giấc ngủ thôi.
                (Shakespeare, Bão tố)
Nói về giấc mộng, tôi nhớ về Trang Chu, về Bashô.

Em là bướm ư
Ta là giấc mộng
Trong hồn Trang Chu.
        (Bashô)

Và giấc mơ hóa bướm của Trang Chu:

Có một lần kia
Trang Chu mộng thấy mình là bướm
Thế là phấp phới bay, bướm mà
Tự mình thích chí lắm!
Không còn biết gì Chu
Bỗng nhiên rồi thức giấc
Thì lạ lùng chưa, lại là Chu
Không biết giấc mơ Chu đã làm ra bướm
Hay giấc mơ bướm đã làm ra Chu?
Chu và bướm ắt phải khác phận
Đấy gọi là vật hoá.
Từ đây, từ Tề vật luận của Trang Chu, từ giấc haiku kỳ ảo của Bashô, mộng không còn yên vị là những giấc mơ nữa mà hóa chuyển thành bản chất của cuộc sống. “Ta là giấc mộng”. Trang Chu mơ thấy mình hóa bướm, nhưng tỉnh dậy thì không biết mình đang mơ giấc mơ của bướm hay bướm đang mơ giấc mơ của mình. Chu và bướm tuy khác phận nhưng dường như trong Chu có bướm và trong bướm có Chu. Mà bướm là mộng, thì Chu cũng là mộng rồi. Có ta trong vật, và có vật trong ta. Ranh giới nào cũng mỏng manh. Như mộng. Cũng lắm lúc tôi bước qua ranh giới, và em cũng bước qua ranh giới. Ta đi vào nhau và đi vào ranh giới đó. Còn gì là tôi. Là em, là ranh giới. Ta đang chìm trong chiều sâu của ranh giới mất rồi.

Lá mùa thu rơi rụng giữa mùa đông
Đừng tuyệt vọng em ơi đừng tuyệt vọng
Em là tôi và tôi cũng là em.
            (Tôi ơi đừng tuyệt vọng)

Vật hóa giúp ta phát hiện ra bản chất mộng ảo của sự vật. “Em” và “tôi”, mái tóc khác nhau, đôi môi khác nhau, hình hài khác nhau, nhưng phải chăng được làm ra từ một thứ chất liệu mà thôi. Là đất sét của một người thợ gốm tài hoa, là ảo ảnh của giấc mơ, hay phôi thai từ một hài nhi trong lòng mẹ? Vậy nên em mới có thể là tôi, và tôi mới có thể là em. Chúng ta mới có thể là nhau. Có một vùng mộng ảo đầy huyền hoặc giữa tôi và em, trong tôi và trong em, để rồi giờ đây, chúng ta cùng bồng bềnh trong ấy, phải không? Vậy thì nào có ai biết là “em là tôi” hay “tôi là em”? Tựa như không biết Chu là bướm hay bướm là Chu. Không biết đời là mộng hay mộng là đời? Bởi thế nên mới có:

Chỗ em ngồi ngày xưa còn ấm lắm
Anh gối lên và ngủ một giấc dài
Em có biết đời cho em là mộng
Để anh về cứ tưởng một là hai.

“Tưởng một là hai” để rồi từ đó anh pha đời và mộng thành thứ ma túy dịu ngọt cho sáng tạo. Anh ngây ngất, đê mê đi trong vùng khói sương ảo ảnh ấy mà không còn biết là thực hay là ảo, là “anh” hay là người. Dường như tất cả đã mờ nhòe những đường nét vốn có.

Từ em tôi đã đắp bồi
Có tôi trong dáng em ngồi trước sân.   
                (Đóa hoa vô thường)

Không chỉ là sự chuyển hóa giữa người với người, giữa “em” và “tôi”, Trịnh Công Sơn, giữa cuộc đời lắm nhiễu nhương, không ít lần đã tự đồng hóa mình với vạn vật. Có khi ông thấy mình là “lá cỏ”, là “thác đổ”, “đá cuội”, “cánh chim cô đơn”, là “tên mục đồng”, là “đêm”, là “mưa tan giữa trời”… Để chạy trốn cuộc đời rách nát tả tơi ngoài kia? Hay là để vượt thoát thực tại mà tìm đường đến với nghệ thuật? Mà cũng có thể chỉ để an nhiên ngồi hát giữa đời, để rong chơi hoài giữa tháng ngày mênh mông, để lăn theo một gót hồng. Để tan chảy trong vạn vật. Để phiêu du giữa cõi mộng. Hay là, chính mộng đang ghé ngang khu vườn siêu thực ấy để tìm kiếm bản thể trong một “bờ cỏ non mộng mị”, trong “tiếng hát lênh đênh”, trong “đêm thần thoại”? Để rồi hóa thành “tiếng hát ru mình trong giấc ngủ vừa”? Chưa đủ sâu để mộng mị, và không đủ thao thức để ưu phiền? Vừa vặn cho một giấc mộng đẹp.

Gọi nắng trên vai em gầy đường xa áo bay
Nắng qua mắt buồn lòng hoa bướm say
Lối em đi về trời không có mây
Gọi em cho nắng chết trên sông dài.
                (Hạ trắng)

Hạ trắng là hương thơm của “giấc ngủ vừa” ấy. Một giấc mơ ngập đầy hoa trắng giữa cơn sốt chuyển mùa trong một trưa hè nóng bức của Huế. Ừ thì có nắng, có em, có sông, có đường. Nhưng dường như chúng đang soi mình trong gương mộng. Để “gọi nắng” về trên đôi vai gầy, để tà áo lụa trắng ngần tinh khôi biến mùa hạ thành một ám ảnh ngát hương. Thành một vẻ đẹp siêu thực: “tóc em cài loài hoa nắng rơi”. Hình ảnh ấy thoát thai từ giấc mộng, hay, trong mắt chú Hoàng tử trong veo ấy, mọi thứ đều hóa thành mộng ảo? Thành tiếng gọi thảng thốt thơm hương loài hoa trắng: “gọi em cho nắng chết trên sông dài”! Hay tất cả chúng đều là mộng? Nắng mộng, sông mộng, đường mộng, và em mộng! Ta cũng hóa giấc mộng để gọi nắng cho em mất rồi, nhan sắc ơi! Hay là giấc mộng hóa ta để gọi em trên lối về ngày ấy? Giấc mộng tan biến, em thành hư vô, chỉ còn ta, và nhành dạ lý hương tỏa ngát bản tình ca mùa hạ.
Ta và giấc mộng, phải chăng, chỉ là một mà thôi?

1.2.3.    Đường lên ngân hà

“Cuộc đời ai cũng có mộng và như thế đều có đường lên ngân hà.”

Trịnh Công Sơn cũng vậy. Ông sáng tạo nghệ thuật, ông tạo ra cái đẹp, ông “lên ngân hà” bằng mộng. Mộng thăng hoa tâm hồn ông, tạo ra một thế giới thẩm mỹ vừa quen vừa lạ, vừa gần vừa xa, vừa thật vừa ảo… Nghệ thuật là gì? Là mộng! Mộng vừa là bản chất, vừa là phương thức sáng tạo, vừa là nơi trú chân của nghệ thuật.

Có khi nắng khuya chưa lên
Mà một loài hoa chợt tím.
            (Chiều một mình qua phố)

“Nắng khuya” là nắng trong mộng, nắng ảo ảnh. Một vòng tay ấm. Một bờ môi ngoan. Một ánh mắt tha thiết. Một trái tim yêu. Là nắng, “nắng khuya”. Nắng của cõi lòng. Mà cũng có thể lắm, nắng khuya là ánh trăng kia chiếu rọi! “Một loài hoa chợt tím” là hoa gì? Và tại sao lại “chợt tím”? Cũng có thể là nỗi nhớ nhuộm tím màu hoa. Mà cũng có thể là chẳng tại sao cả! Như bản chất vốn có của ca từ Trịnh Công Sơn. Đó là thơ. Mà thơ là vẻ đẹp của ngôn từ. Ý nghĩa chỉ là cái đến sau, và trong nhạc Trịnh, nó mãi mãi là kẻ đến sau. Mà cũng có khi đó là sự minh triết của mộng, của thế giới trẻ thơ, của nghệ thuật. Cứ hư hư, thực thực. Cứ mờ mờ, ảo ảo. Như những lời thơ sau đây, đố ai cắt nghĩa được:

Chiều một mình qua phố
Âm thầm nhớ nhớ tên em
Có khi nắng khuya chưa lên
Mà một loài hoa chợt tím
Chiều một mình qua phố
Âm thầm nhớ nhớ tên em
Gót chân đôi khi đã mềm
Gọi buồn cho mình nhớ tên.
        (Chiều một mình qua phố)

Đó là cái khó hiểu của mộng ảo, hay là cái rỗng không của những bước chân âm thầm qua phố? Có lẽ đã đến lúc chúng ta không thể, và cũng không cần cắt nghĩa chúng. Bởi, đã là mộng thì cần gì lý giải. Không có trật tự nào vừa với một giấc mơ. Không khó để tìm ra những ca từ như thế trong nhạc Trịnh:

Này em đã khóc chiều mưa đỉnh cao
Còn gì nữa đâu sương mù đã lâu
Em đi về cầu mưa ướt áo
Đường phượng bay mù không lối vào
Hàng cây lá xanh gần với nhau.
            (Mưa hồng)

“Chiều mưa đỉnh cao” là chiều gì? Tại sao “cầu mưa ướt áo”? Tại sao “đường phượng bay mù không lối vào”? Ta có thể hiểu, có thể không hiểu. Nhưng điều đó dường như không còn quan trọng nữa. Vì nó đẹp, đẹp từ giọt nước mắt em rơi trong một chiều mưa dâng đầy, đến con đường đỏ phượng mù lấp lối vào… Đó là nghệ thuật.

Xin lặng yên không lý giải. Chỉ đơn giản, đó là mộng. Mà mộng thì có lý lẽ của riêng mình. Chỉ cần biết, mộng đã nuôi dưỡng những ca từ đẹp. Mộng đã dẫn lối người nghệ sỹ hát rong ấy bước vào khung trời nhung gấm của nghệ thuật.
Phải chăng, người nhạc sỹ tài hoa đó cũng là mộng giữa cuộc vô thường? Ông tạo ra mộng nhưng biết đâu, cũng chính mộng đã tạo ra ông. Như một “phế tích vòng tròn” để con người mãi dấn mình rong chơi. Cuộc chơi lớn nhất của đời người. Mộng.

1.3.    Hoài niệm

Cõi vô thường là cõi của hoài niệm. Có lẽ bởi vậy mà Hoàng tử bé mãi mãi mang vẻ mặt của “một chàng trai mới lớn ưu phiền” nơi trần thế. Trịnh Công Sơn cũng vậy. Chiếc chìa khóa ký ức bị đánh rơi đâu đó trong “những giấc mơ đời hư ảo”. Nên ông cứ mãi kiếm tìm. Mãi ngơ ngác bước lạc vào vùng hoài niệm.
Mà vùng ảo ảnh đó thì khi nào cũng lung linh. Vì nó được ủ trong nắng của hôm qua và ướp trong mưa của hôm nay. Nắng ấm mưa mềm. Nắng vàng mưa trong. Làm sao không đẹp. Làm sao không nhớ. Làm sao không da diết. Cho được?
Nhưng tìm đâu cho thấy quá khứ ảo diệu đó? Ca từ Trịnh Công Sơn là cả một hành trình “đi tìm thời gian đã mất” . Mà cũng có khi “thời gian đã mất” tự tìm đến với “trái tim trẻ thơ” ấy. Qua thính giác, qua thị giác…, họ tìm thấy nhau.

Đôi khi nắng qua mái hiên làm tôi nhớ.
Đôi khi bỗng nghe bước chân về đâu đó của em.
                    (Rồi như đá ngây ngô)

1.3.1.    Quê quán tôi xưa

Là nơi nao?

Trăm năm vô biên chưa từng hội ngộ
Chẳng biết nơi nao là chốn quê nhà.
                (Một cõi đi về)

Trịnh Công Sơn sinh ở Buôn Mê Thuột, lớn lên ở Huế và chủ yếu sống ở Sài Gòn. Trong những năm tuổi trẻ, có giai đoạn ông học ở Quy Nhơn, có giai đoạn lên Bảo Lộc dạy học. Và Hà Nội cũng là nơi ông hằng ôm ấp. Da du qua bao miền đất nước, hãy thử hỏi về hình ảnh quê hương trong nhạc Trịnh. “    Quê quán tôi xưa”, đó là đâu?

Huế ư? Hẳn nhiên rồi. Nhưng dường như chưa đủ. Chốn cố đô của hạ trắng, của mưa hồng ấy hình như chưa phải là tất cả trong ca từ Trịnh Công Sơn? Hay là Sài Gòn “mưa rồi chợt nắng”? Nơi “có hai mùa, vẫn đi về, có con đường nằm nghe nắng mưa”. Hay Hà Nội thu vàng? Quy Nhơn biển gọi? Hay xứ Blao buồn thiu màu chiều?
Hay: “Tim mỗi người là quên nhà nhỏ.”?

Chắc ở đó có một chút Huế, một chút Sài Gòn, một chút Hà Nội, cộng với Quy Nhơn, Buôn Mê Thuột, Blao… và một chút Trịnh Công Sơn. Hay là, như một lần Trịnh Công Sơn đã nói: “quê nhà của ông chính là cái bào thai trong bụng mẹ” Chúng kết lại thành một vùng sương khói của hoài niệm. Bởi thế nên tôi hỏi em, cũng là tôi đang nhớ:

Em còn nhớ hay em đã quên
Nhớ Sài Gòn mưa rồi chợt nắng
Nhớ phố xưa quen biết tên bàn chân
Nhớ đèn đương từng đêm thao thức
Sáng cho em vòm lá me xanh…
            (Em còn nhớ hay em đã quên)

Bài hát là nỗi nhớ Sài Gòn. Nhưng thật ra, nơi đâu chẳng là “chốn quê nhà”! Sài Gòn có lá xanh trên con đường nhỏ, có tiếng mẹ ru, tiếng em thơ, “có chút nắng trong tiếng gà trưa”… Nhưng Hà Nội cũng có “nắng vàng lạc trên lối đi”, cũng có “những chiều lộng gió” … Với nghệ thuật, chẳng có gì còn là cụ thể. Kể cả một nơi chốn. Bước chân da du đã qua bao chốn, sao cất giữ riêng được một bóng hình nào?

Một lần chợt nghe quê quán tôi xưa
Giọng người gọi tôi nghe tiếng rất nhu mì
Lòng thật bình yên mà sao buồn thế
Giật mình nhìn tôi ngồi hát bao giờ.
[…]
Đường nào quạnh hiu tôi đã đi xa
Đường về tình tôi có nắng rất la đà
Đường thật lặng yên lòng không gì nhớ
Giật mình nhìn quanh ồ phố xa lạ.
                (Bên đời hiu quạnh)

Cho nên với Trịnh Công Sơn, tất cả đều là “quê quán tôi xưa”. Vùng đất ấy có tên là “nỗi nhớ”. Quê hương là những miền đất ông đã sống, đang sống và sẽ sống. Vậy thì “quê quán tôi xưa” cớ gì phải cắt nghĩa?

Chỉ biết là nhớ. Là đi lạc về ngày xưa. “Giọng người gọi tôi nghe tiếng rất nhu mì”. Qua cái giọng nhu mì ấy, qua tiếng gọi ấy, tôi nghe được quê quán mình. “Quê quán” hóa thành “giọng nhu mì” để tôi “nghe”, để qua thính giác tôi được trở về. Tôi nhặt được tấm vé lên chuyến tàu thời gian. Tôi trở về với ngày ấy, cái ngày mà “đường về tình tôi có nắng rất la đà”, cái ngày mà tôi ở giữa quê nhà. Nghe một bài hát ta có thể sống lại trong một khoảnh khắc đã qua. Một mùi hương, một cảm giác, một hương vị… đều có thể làm được điều ấy, nếu chúng có những sợi tơ nối về quá khứ. Nếu như “tiếng nhu mì” đánh thức “quê quán tôi xưa” trong nhạc Trịnh. Thì qua tiếng “keng” của chiếc thìa bạc, Marcel Pruost kể cho tôi nghe câu chuyện về tiếng búa gõ lên bánh xe lửa trong những lần tàu dừng. Qua thính giác, tất cả đã sống dậy. Tiếng búa gõ “keng” của ngày xa xưa ấy đã đột ngột tỉnh giấc qua tiếng rơi của chiếc muỗng bạc. Ký ức về một tuổi thơ sống cạnh sân ga phủ bóng lên hiện tại.

Và thông qua tri giác, con đường quạnh hiu của hiện tại đã đưa người nhạc sỹ ấy về với con đường ngày xưa, con đường tình có nắng la đà. Chắc chắn phải có những sợi tơ ảo diệu ở đây, giữa “quạnh hiu” và “nắng la đà”. Có lẽ chỉ có người đang lạc giữa ký ức và hiện tại như Trịnh Công Sơn mới đủ sức tìm ra mối liên hệ đó.
La đà giữa hai miền thời gian, trong ca từ Trịnh Công Sơn, quá khứ và hiện tại nhòa lẫn vào nhau. Để rồi lúc dường như tìm được về nới quê quán ấy, thì ông mang một tâm trạng lạ lẫm: “Lòng thật bình yên mà sao buồn thế”. Bình yên, có phải vì đang trên đường về với “quê quán tôi xưa”? Nhưng sao lại buồn, lại khóc? Thảng thốt! Thì ra “quê quán tôi xưa” ấy chính là lòng đất mẹ bao la. Và bao ngày qua, đứa con ấy mơ về quê nhà, cũng chính là giấc mơ: “Một lần nằm mơ tôi thấy tôi qua đời”. Để rồi ngẩn ngơ ngồi khóc:

Lòng thật bình yên mà sao buồn thế
Giật mình nhìn tôi ngồi khóc bao giờ.
Cũng có lúc “quê nhà” trong nhạc Trịnh trở về lại với cái nghĩa vốn có của nhân loại:

Đêm từng đêm bay về
Quê hương là nỗi nhớ
Đời nhẹ như lá thu
Yêu càng yêu quê nhà
Yêu những đời bão tố.
        (Cánh chim cô đơn)

    Hoài niệm về quê hương không chỉ là khoảnh khắc một “quê quán tôi xưa” được đánh thức, mà trong nhạc Trịnh, quê hương phủ bóng ở khắp nơi. Trong một đóa hoa, một mùa thu, một cánh vac, một bóng hình… Bởi với ông, quê hương được định nghĩa đơn giản bằng thứ triết lý của trẻ thơ:

Cây có rừng bầy chim làm tổ
Sông có nguồn từ suối chảy ra
Tim mỗi người là quê nhà nhỏ
Tình nồng thắm như mặt trời xa.
            (Em là bông hồng nhỏ)

Và Trịnh Công Sơn mãi mãi là một “đứa trẻ nhớ nhà”, như cậu Hoàng tử nhỏ nhớ về hành tinh bé nhỏ có những chiếc rễ bao báp hung tợn và nàng hoa hồng đỏng đảnh.

Một đêm bước chân về gác nhỏ
Chợt nhớ đóa hoa tường vi
Bàn tay ngắt hoa từ phố nọ
Giờ đây đã quên vườn xưa
Một hôm bước qua thành phố lạ
Thành phố đã đi ngủ trưa
Đời ta có khi là lá cỏ
Ngồi hát ca rất tự do
Nhiều khi bỗng như trẻ nhớ nhà
Từ những phố kia tôi về.
        (Đêm thấy ta là thác đổ)

Có người nói đùa rằng đây là bài thơ tình hay nhất thế kỷ. Tôi lại thấy bóng dáng quê hương hiện diện rõ hơn trong bài hát này. Trịnh Công Sơn nhớ “đóa hoa tường vi” ư? Đó chỉ là vì hoa được ngắt từ “phố nọ”, mà “phố nọ” ấy, hóa ra, trong câu sau, lại là “vườn xưa”, và đóa tường vi kia là hiện thân của “vườn xưa” ấy. Ông đi qua những thành phố lạ, chỉ để rồi, “nhiều khi bỗng như trẻ nhớ nhà, từ những phố kia tôi về”. Để rồi từ những bước chân ấy, Trịnh Công Sơn đi - về giữa quá khứ và hiện tại, ông vui niềm vui thơ trẻ của một đứa bé “bước chân về giữa chợ”, nhưng có lúc lại nhận ra mình: “đời ta hết mang điều mới lạ, tôi đã sống rất ơ hờ”. Cuộc đời cạn kiệt. Nụ cười mòn rỗng. Ngày là trang giấy cũ rích chi chít nỗi đau. “Tuổi thơ kia ra đi cao ngạo thế” . “Tôi đã sống rất ơ hờ”. Bên đời kia, tôi mãi là kẻ đứng ngóng về quê hương.

    Với Trịnh Công Sơn, nỗi ám ảnh về thời gian cũng được chuyển hóa thành hoài niệm. Đó là bốn mùa của hoài niệm.

Rồi mùa xuân không về
Mùa thu cũng ra đi
Mùa đông vời vợi
Mùa hạ khói mây.
        (Gọi tên bốn mùa)
Bởi:
Không hẹn mà đến, không chờ mà đi
Bốn mùa thay lá thay hoa thay mãi đời ta.
                (Bốn mùa thay lá)

Nên khi nhìn những mùa thu đi, em buồn thương nhớ tiếc. Thu đi như một lần tuổi mình mãi mãi ở lại phía sau. Thu đi, nghĩa là một quãng đời nữa em lại bước qua. Và có lẽ, em sẽ là người đãng trí không nhớ ra mình đã để lại chiếc chìa khóa trở về nơi đâu.

Nhìn những lần thu đi
Tay trơn buồn ôm nuối tiếc
Nghe gió lạnh về đêm
Hai mươi sầu dâng mắt biếc
Thương cho người rồi lạnh lùng riêng.
                    (Nhìn những mùa thu đi)

Như mưa, những nỗi buồn như thế thấm ướt ca từ Trịnh Công Sơn, tạo ra cả một miền hoài niệm đầy nhớ thương, tiếc nuối. Nơi đó, quê hương hiện lên qua hình bóng những vùng đất mang tên ký ức, qua một mùa thu, một giọng nói. Để rồi, người hát rong ấy mãi là kẻ “đi tìm thời gian đã mất”.

1.3.2.    Tình nhớ

“Những thiên đường có thật là những thiên đường đã mất.”
                        (Marcel Proust)

Có phải vì vậy mà với Trịnh Công Sơn, những cuộc tình trong hoài niệm bao giờ cũng in lên hiện tại những dấu hài nhung gấm? Vàng son và khắc khoải.
    Hãy nghe Trịnh nói rất thầm về nỗi nhớ:

Hai mươi năm vơi cạn lại đầy
Trả nợ một thời môi vắng vòng môi.
            (Xin trả nợ người)

“Trả nợ người” là trả lại đau thương, nhung nhớ người đã để lại cho tôi ngày ấy, để nhẹ lòng; hay là tôi trả nợ cho người cái tình yêu cháy bỏng của hai mươi năm qua, để yêu cho bằng hết tình yêu ấy? Để nhớ cho bằng hết nỗi nhớ ấy? Tình yêu kết nụ vào những buổi chiều xanh xao xưa cũ:

Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ
Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao
Nghe lá thu mưa reo mòn gót nhỏ
Đường dài hun hút cho mắt thêm sâu.
                (Diễm xưa)

Để rồi mãi mãi mối tình ấy không được khai hương. Để rồi một ngày cuộc tình hóa chiêm bao, đó là ngày:

Chiều nay còn mưa
Sao em không lại
Nhớ mãi trong cơn đau vùi
Làm sao có nhau.
        (Diễm xưa)

Hóa ra “mưa” ấy, “tầng tháp cổ” ấy, “mắt xanh xao” ấy chỉ là một ký ức đang được nuôi nấng để con người ru dỗ chính mình. Vậy mà sao cứ như Trịnh Công Sơn đang kể chuyện hiện tại. Những mảnh chiều xa xưa cứ thi nhau cứa đứt hôm nay. Để rồi xa xăm và gần gụi tan vào nhau. Chẳng còn quá khứ, chẳng còn hiện tại, chẳng còn tương lai. Chỉ còn lại nỗi nhớ.
Từ đó có người ôm kỷ niệm mong tìm lại vết tích cuộc tình:

Mưa vẫn hay mưa trên hàng lá nhỏ
Buổi chiều ngồi ngóng những chuyến mưa qua
Trên bước chân em âm thầm lá đổ
Chợt hồn xanh buốt cho mình xót xa.
                (Diễm xưa)

Tìm trong nắng, trong gió, trong mưa, trong lá cây:
Đôi khi nắng qua mái hiên làm tôi nhớ
Đôi khi bỗng nghe bước chân về đâu đó của em.
                    (Rồi như đá ngây ngô)
Và rồi biển, biển cũng nhớ, cũng bâng khuâng khi xa em:
Ngày mai em đi biển nhớ tên em gọi về
Gọi hồn liễu rũ lê thê
Gọi bờ cát trắng đêm khuya…
            (Biển nhớ)

Hay vì nhớ em mà biển hóa thành một vùng hoài niệm trong tôi – biển của hoài niệm? Có phải nỗi nhớ đã hiện diện từ khi em còn đó, tôi còn đó, ngày cũ còn đó? “Ôm em trong tay mà đã nhớ em ngày sắp tới” , tôi đọc được sự giao cảm kỳ lạ giữa hai con người tài hoa ấy. Trịnh Công Sơn viết Biển nhớ năm 1962, Thanh Tâm Tuyền viết Dạ khúc năm 1967, và đứng ở vị thế đối lập nhau, tôi muốn nói đến không khí nghệ thuật ở miền Nam trong những năm 60. Có thể là họ không đi chung một con đường, dù sống chung một thành phố. Có thể là quan điểm nghệ thuật của họ không giống nhau, dù cùng đi qua tuổi trẻ bằng những bước đi đầy biến động của lịch sử. Có thể là họ chưa bao giờ muốn gặp nhau bởi những xa cách mà thời đại đã tạo ra. Nhưng tôi tin, nghệ thuật an nhiên bước qua mọi ranh giới. Từ gai góc, quằn quại đến mượt mà, bay bổng dường như là những bước đi rất êm, rất nhẹ của những điệu đàng thơ ca.

Ngày mai em đi biển nhớ tên em gọi về.
                    (Trịnh Công Sơn)
Ôm em trong tay mà đã nhớ em ngày sắp tới.
                    (Thanh Tâm Tuyền)
Để rồi một người đưa tình đi trốn những “giày vò mai sau”:
    Thôi em hãy đứng dậy
    Người bán hàng đã ngủ sau quầy
Anh đưa em đi trốn
Những dày vò mai sau.
        (Thanh Tâm Tuyền, Dạ Khúc)

 Còn một người mãi mãi ở lại với nỗi nhớ của “ngày mai” ấy, ông chờ đợi điều gì từ nắng mưa, từ cây trái?

“Đôi khi nắng qua mái hiên làm tôi nhớ.”
“Đôi khi thấy trong gió bay lời em nói.”
“Đôi khi thấy trên lá cây ngày em đã xa tôi.”
“Đôi khi thấy trong cánh chim từng đêm tối.”
“Đôi khi nhớ trong tóc em mùi cây trái thơm tho.”

Có phải là chuyến tàu thời gian? Chú Hoàng tử bé ấy đã hồn nhiên ngồi đong đếm thời gian bằng nỗi nhớ, để rồi xếp quá khứ, hiện tại, và tương lai lên nhau. Thời gian hiện lên ngộ nghĩnh trong hình hài một chiếc hamburger, một ly cocktail: tất cả trộn lẫn vào nhau, tạo nên những thứ thức ăn ngon miệng cho cuộc sống. Và đứa trẻ thơ dại ấy thảnh thơi ngồi nếm từng chút một. Dẫu cho đã đôi lần, “vai em gầy guộc nhỏ, như cánh vạc về chốn xa xăm”, thì Trịnh Công Sơn vẫn tìm thấy cách vạc ấy trong “ly cocktail thời gian”, để ký ức trở thành sức mạnh sáng tạo. Tôi tin vào điều đó, như tin vào câu nói của Proust:

“Những thiên đường có thật là những thiên đường đã mất.”

1.3.3.    Một mùa thơ dại

“Cuộc sống tiến lên phía trước nhưng đồng thời cũng quay về theo mùa. Ngày mới chứa trong nó những ánh sáng cũ.”    
                                (Nhật Chiêu)

Mùa ra đi chẳng dòng từ biệt. Cả một vùng nhớ thương hoang hoải cứ trải dài típ tắp. Đó là tuổi xuân, là bè bạn, là cả một mùa rong chơi đầy hoa bướm. Mùa thơ dại. Như chiếc phù kiều thoát thai từ mưa và nắng, ký ức về thời thơ ấu vắt mình giữa quá khứ và hiện tại. Để rồi từ đó có người cứ mải mê đi gom nắng nhặt mưa. Và một ngày nọ, mùa rước người về. Hay người đã lướt trên dải sắc màu lấp lóa ấy mà quay về? Sống giữa ngày cũ ngay trong lòng ngày mới.

Ôm lòng đêm, nhìn vầng trăng mới về
Nhớ chân giang hồ
Ôi phù du, từng tuổi xuân đã già, một ngày kia đến bờ
Đời người như gió qua.
                    (Phôi pha)

Có phải, “vầng trăng” là chiếc cầu vồng cho người tìm về mùa? Là “chân giang hồ”, là “từng tuổi xuân”. Để rồi cho thỏa nhớ thương, mùa quay về, thả mình vào hiện tại:

“Về ngồi trong những ngày, nhìn từng hôm nắng ngời, nhìn từng khi mưa bay.”  Hoài niệm dường như là khung trời mơ ước mà Trịnh Công Sơn luôn dõi mắt kiếm tìm. Bởi đó là tuổi trẻ, là thời thanh xuân, là báu vật của loài người. Bởi tóc còn xanh được mấy mùa, bởi bước vào đường trần là bước vào cuộc trần ai đầy hư hao:

Thôi về đi, đường trần đâu có gì
Tóc xanh mấy mùa
Có nhiều khi từ vườn khuya bước về
Bàn chân ai rất nhẹ
Tựa hồn những năm xưa.
            (Phôi pha)

“Hồn những năm xưa” là hồn mình ngày cũ, hay hồn của chính ngày cũ? Sao mà hư ảo, sao mà tàn phai. “Về đi”, là về đâu? Phải chăng là về với mùa, với thơ dại, với “tóc xanh”? Và trong bước chân rất nhẹ từ vườn khuya trở về ấy, Trịnh Công Sơn và ngày xưa tìm thấy nhau. “Bàn chân ai rất nhẹ” là “hồn những năm xưa”. Ánh sáng của hôm qua ẩn tàng trong mặt trời của hôm nay. Để rồi một ngày được bàn chân ai đó đánh thức. Rất nhẹ, rất êm. Quá khứ tỉnh giấc sau cơn ngủ vùi. Ngủ từ tinh mơ đến tối mịt, từ ngày ấy đến bây giờ. Cái ngày mà: “Còn thấy gì sáng mai đây thôi ta còn bạn bè.”  Tuổi thơ khép lại, bè bạn ra đi. “Ôi tiếng buồn rơi đều, nhìn lại mình đời đã xanh rêu.” Phải, ca từ Trịnh Công Sơn phủ kín một màu. Xanh rêu. Bởi thực tại có khi nào thôi phũ phàng:

Tiếng ca bắt nguồn từ đất khô, từ mưa gió, từ vào trong đá xưa
Đến bây giờ, mắt đã mù, tóc xanh đen vầng trán thơ
Dòng sông đó, loài rong yên ngủ sâu.
                (Dấu chân địa đàng)

Nên đành thế, đành hóa xanh rêu như loài rong kia yên giấc ngủ sâu. Để nghe “tiếng hát xanh xao của một buổi chiều”, để soi vào đời mình niềm cô liêu vô biên, khi mà “bạn bè rời xa chăn chiếu, bơ vơ còn đến bao giờ.” Rồi một ngày chợt tỉnh, thấy tràn về. Một mùa thơ dại. Mùa của “trời xanh trong mắt em sâu”, của “mây xuống vây quanh giọt sầu”. Mùa của tuổi mình. Mắt sầu mà môi cười vô ưu. Tuổi của những nỗi buồn mỏng như một làn hương, của “tóc dài” “tay măng”, của hát ca bềnh bồng, của những cơn mơ nhẹ như mây và thơm như tóc em trong chiều.

Tuổi nào nhìn lá vàng úa chiều nay
Tuổi nào ngồi hát mây bay ngang trời
Tay măng trôi trên vùng tóc dài
Bao nhiêu cơn mơ vừa tuổi này
Tuổi nào ngơ ngác tìm tiếng gió heo may
Tuổi nào vừa thoáng buồn áo gầy vai…
                (Còn tuổi nào cho em)

Đẹp như một bài thơ và trong mưa đầu mùa. Cớ gì mà không thiết tha, không hoài niệm, không kiếm tìm?

    Ca từ Trịnh Công Sơn, vì thế, là vùng sáng ảo diệu giữa hai thứ ánh sáng: quá khứ và hiện tại.

Tiểu kết

    Trầm mình trong những dấu hài ngày ấy, chúng tôi đã lần lượt cảm nhận và khám phá Cái bi trong ca từ Trịnh Công Sơn qua Vô thường, Mộng, và Hoài niệm. Để rồi cùng Trịnh Công Sơn đi qua miền đất này bằng những bước chân đầy bi diễm.
    Tôi mượn một thuật ngữ của Phật giáo để nói rằng, Trịnh Công Sơn đã đến bờ giác ngộ. Ngộ, nên thanh thản, an nhiên. Niềm bi cảm thoát thai thành cái đẹp trong điệu đàng sự tĩnh tâm. Tĩnh tâm để bi cảm không vướng chân thành bi lụy. “Lụy” trói buộc con người trong vòng vô thường, còn cái bi trong nhạc Trịnh sống giữa vô thường nhưng chấp nhận vô thường như một lẽ tất yếu. Cái bi ấy là nỗi buồn đã được lọc qua những nguyên lý cơ bản của Phật giáo, là cái đẹp được kết tinh trong Thiền vị. Vì vậy, bi lụy mãi mãi ở lại với thân phận tù đày trong địa ngục của vô thường. Mà bi cảm, trái lại, ung dung tự tại trong thiên đường của vô thường.
    Để rồi từ đó, trong nghệ thuật, có một cái đẹp mang tên Niềm bi cảm.
    Để rồi từ đó, ca từ Trịnh Công Sơn lấp lánh vẻ đẹp của cái bi.

    “Mưa vẫn mưa bay trên hàng lá nhỏ
    Buổi chiều ngồi ngóng những chuyến mưa qua
    Trên bước chân em âm thầm lá đổ
    Chợt hồn xanh buốt cho mình xót xa.”
                    (Diễm xưa)

Còn nỗi xót xa nào đẹp hơn thế?

(Còn tiếp)
Phan Thị Diệu Thảo


Nhắn tin cho tác giả
Lê Thị Phương Mai @ 06:25 11/05/2013
Số lượt xem: 1120
Số lượt thích: 0 người
 
Gửi ý kiến