Trước năm 1959 các nước Đông Á, thường tổ chức ngày lễ Phật Đản vào ngày mồng 8 tháng 4 âm lịch. Nhưng từ Đại hội Phật giáo thế giới lần đầu tiên, tại Colombo, Tích Lan (từ 25 tháng 5 đến 8 tháng 6 năm 1950), 26 nước là thành viên đã thống nhất ngày Phật Đản quốc tế là ngày rằm tháng Tư âm lịch.

Lễ Phật Đản được công nhận là một ngày lễ chính thức tại Việt Nam bắt đầu từ năm 1958 dưới chính thể Việt Nam cộng hòa. Tuy nhiên, dưới thời Ngô Đình Diệm, Phật giáo miền Nam chịu nhiều sự chèn ép, kỳ thị tôn giáo của chính quyền Sài Gòn và đế quốc Mỹ. Tình hình này đã làm cho Phật giáo miền Nam có điều kiện phát triển theo xu hướng nhập thế vừa hoằng dương đạo pháp chân chính, vừa tham gia đấu tranh chống đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai của chúng.

Nổi bật là phong trào Phật giáo 1963-1974: Lễ Phật Đản 1963 (nhằm ngày 7/5/1963 dương lịch), Nhà Ngô với sự hậu thuẫn của đế quốc Mỹ ra lệnh hạ cờ Phật, nghiêm cấm phật tử mang cờ Phật ra đường. Ngày 8/5/1963 họ gây ra vụ tàn sát phật tử tại Đài phát thanh Huế. Ngày 30/5/1963 cảnh sát và mật vụ nhà Ngô bao vây các chùa Từ Đàm, Báo Quốc, Linh Quang, Diệu Đế. Ngày 4/6/1963 họ trấn áp phong trào đấu tranh vì Phật pháp và Dân tộc của phật tử Huế bằng xe tăng, lựu đạn, chó becgie và dùng kẽm gai chặn tất cả các ngả đường vào chùa, cắt điện, nước của tất cả các chùa nói trên. Chính Pháp nạn này mà Ngài Quảng Đức đã từ chùa Thiên Mụ vào Sài Gòn tẩm xăng tự thiêu, kiên quyết bảo vệ Phật pháp và vì Hòa bình, Hòa hợp Dân tộc. Noi gương Ngài Quảng Đức, ngày 13/8/1963 là ngọn lửa tự thiêu của Ngài Thanh Tuệ tại chùa Phước Nguyên, ngày 16/8/1963 là ngọn lửa tự thiêu của Ngài Tiêu Diêu tại chùa Từ Đàm, v.v. Phong trào này từ Huế đã lan tỏa khắp miền Nam và toàn thế giới.

Dưới sự lãnh đạo của “Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất” (ra đời ngày 4/1/1964 - chùa Từ Đàm Huế chính là nơi soạn ra dự thảo bản “Tuyên cáo năm nguyện vọng bảo tồn Phật pháp”, một trong những văn kiện quan trọng của “Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất”) mà về sau, từ 1967 trở đi là “Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất Ấn Quang”, các tu sĩ và Phật tín đồ đã nêu những tấm gương sáng trong lịch sử dân tộc. Đồng bào Phật giáo miền Nam đoàn kết theo tôn chỉ của “Hiến chương giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất” không tách mình thành một nguyên vị cá biệt, mà đặt sự tồn tại của mình trong lòng sự tồn tại của dân tộc. Điều đó đã làm cho hoạt động của Giáo hội không đứng ngoài công cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà năm 1975.

Tuy vậy, từ 1967 trở đi, bên cạnh phong trào Phật giáo yêu nước, với những tấm gương hy sinh vì đạo pháp, vì dân tộc của hòa thượng Thích Quảng Đức, của các đại đức Thích Tiêu Diêu, Thích Nguyên Hương, Thích Quảng Hương, Thích Thanh Tuệ, Thích Thiện Mỹ và cư sỹ Hồng Vân trong pháp nạn 1963... mãi mãi đi vào lịch sử dân tộc, vẫn tồn tại một bộ phận Phật giáo Việt Nam đã đi ngược lại tôn chỉ mục đích của tôn giáo mình và phản lại lợi ích của nhân dân, của đất nước như nhóm Thích Tâm Giác, Thích Tâm Châu, Thích Quảng Liên...

Từ sau ngày miền Nam được giải phóng, nước nhà thống nhất, cả nước chung sức xây dựng chế độ xã hội chủ nghĩa 1975 đến nay, Lễ Phật Đản đã trở thành một sinh hoạt văn hóa không thể thiếu của đời sống văn hóa Việt Nam.

Ngày 15 tháng 12 năm 1999, theo đề nghị của 34 nước, để tôn vinh giá trị đạo đức, văn hóa, tư tưởng hòa bình, đoàn kết hữu nghị của Đức Phật, Đại Hội đồng Liên Hợp quốc tại phiên hợp thứ 54, mục 174 của chương trình nghị sự đã chính thức công nhận Đại lễ Vesak là một lễ hội văn hóa, tôn giáo quốc tế của Liên Hợp quốc, những hoạt động kỷ niệm sẽ được diễn ra hàng năm tại trụ sở và các trung tâm của Liên Hợp quốc trên thế giới từ năm 2000 trở đi.

Đại lễ Phật Đản Liên Hợp Quốc 2008 được tổ chức ở Việt Nam, tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia từ ngày 13 đến 17 tháng 5, tức ngày 9 đến 13 tháng 4 âm lịch. Bên cạnh đó các đại biểu cũng tham gia các hoạt động Phật giáo khác như khánh thành chùa Bái Đính (Ninh Bình) và tham quan Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh).

Đề tài của đại lễ Phật Đản VESAK 2008: Tam Hợp trên cơ sở Tình Thương, Hòa Bình và Hòa Hợp:

1. Sự cống hiến của Phật giáo trong việc xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh
2. Sự thay đổi khí hậu toàn cầu
3. Những mâu thuẫn trong gia đình
4. Chiến tranh và hàn gắn
5. Những thay đổi của xã hội
6. Giáo dục của Phật giáo
7. Phật giáo nhập thế
8. Phật giáo trong giai đoạn kỹ thuật số.

Từ sau Đại lễ Phật Đản Vesak 2008, ngày lễ này ngày càng được Phật giáo Việt Nam tổ chức long trọng trên cả nước với nhiều hoạt động phong phú như diễu hành, rước xe hoa, văn nghệ mừng sự ra đời của Đức Phật và các hoạt động từ thiện khác. Những năm gần đây, ngày Phật Đản được coi là một ngày lễ hội quan trọng, thu hút sự tham gia không chỉ của Phật tử mà còn là của người dân trên mọi miền của Việt Nam.

Kể từ mùa Phật Đản 2552 (tức năm 2008) đến nay, sự hiện diện của bảy bông Sen khổng lồ thực sự đã trở thành nơi gửi gắm những tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của người dân xứ Huế về một cuộc sống thanh bình, tốt đẹp. Bởi hình ảnh của bảy bông Sen khổng lồ giúp mỗi người dân xứ Huế cảm nhận đó là sự hiện thân của Đức Phật trên cõi đời này đang cứu độ chúng sinh. Đã thành thông lệ, cứ mỗi mùa Phật Đản về, trên sông Hương lại xuất hiện bảy bông Sen khổng lồ nổi giữa dòng sông từ cầu Phú Xuân ngược lên cầu Bạch Hổ. Sự hiện diện của bảy bông Sen khổng lồ như là sự hiện hữu của Đức Phật trong suốt mùa Phật Đản ở Huế (thường diễn ra từ 8/4 âm lịch đến 15/4 âm lịch hàng năm). Mùa Phật Đản 2557 (2013) này, bảy bông sen khổng lồ sẽ được thắp sáng tất cả các đêm từ 8/4-20/4 âm lịch, bởi 20/4 là kỷ niệm 40 năm ngày Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu cúng dường vì Phật pháp và vì hòa bình hòa hợp dân tộc trong Pháp nạn 1963.

Tác giả bảy bông sen khổng lồ này – Thượng tọa Thích Không Nhiên - thật tuyệt vời, lấy sự tích về bảy bông hoa sen nâng bước chân Đức Phật khi chào đời, nên hằng đêm bảy bông sen khổng lồ từ từ được tháp sáng, từng chiếc từng chiếc một nối tiếp từ phía cầu Phú Xuân lên phía cầu Bạch Hổ), cho ta cảm giác là những bước đi của Đức Phật khi mới chào đời. Khi bảy bông sen khổng lồ sáng rực tỏa bóng xuống dòng sông làm sáng rực cả một vùng sông Hương với bốn bề lung linh ánh điện, ta không thể không nghĩ đến sự hiện thân của Đức Phật tỏa bóng từ bi ôm ấp, che chở cho mỗi tâm hồn, mỗi cuộc đời. Ngắm nhìn bảy bông sen khổng lồ rực sáng trên dòng Hương khiến chúng ta, ai cũng phải bình tâm kiểm điểm để nói nhiều điều thiện hơn, làm nhiều việc thiện hơn, phải sống thiện hơn, tốt hơn vừa tốt cho mình lại vừa tốt cho đời.

Hoàng Ngọc Vĩnh, Đại học Khoa học Huế

Đêm Lễ hạ thủy bảy Bông sen khổng lồ trên sông Hương

8/4 Phật lịch 2557 (tức 17/5/2013)