Quan niệm của người phương Đông thời xa xưa là thế giới mà con người đang sinh sống, vận mạng của mỗi một chúng ta hiện tồn tại đã được tạo hóa sản sinh, xây dựng, nuôi dưỡng bởi ngũ hành: Kim (kim loại), Mộc (gỗ), Thủy (nước), Hỏa (lửa), Thổ (đất).
Chính vì vậy những tư tưởng hay và các hình ảnh đẹp của ngũ hành này đã xâm nhập, thấm sâu vào đời sống tinh thần và vật chất của mỗi con người Á Đông với rất nhiều biểu hiện vừa có ý nghĩa thiêng liêng về mặt tâm linh vừa mang tính thiết thực của cuộc sống, đây cũng là một nét đẹp của văn hóa lễ nghi truyền thống: tục lệ thờ cúng mâm ngũ quả trong ngày tết Nguyên đán và trong lễ tơ hồng của đám cưới tạ ơn ông Tơ bà Nguyệt xe duyên đôi lứa hạnh phúc.
Theo dân gian mâm ngũ quả gồm 5 loại trái cây, thông thường trong các loại hoa quả ngày tết thì quả nào cũng có thể đem dâng cúng – tùy vào sở thích, tâm tính, ước nguyện của gia chủ mà mâm ngũ quả ấy sẽ gồm có những quả gì, bởi mọi loại quả ngoài tên gọi riêng đều mang một ý nghĩa đặc sắc chất chứa bao ước mơ thầm kín mà qua đó chủ nhân muốn gởi gắm nỗi niềm! Ví như nải chuối với những trái tròn trịa xúm xít nhau hay quả phật thủ xòe rộng như bàn tay che chở mọi người thân yêu trong mái ấm gia đình, trái bưởi, trái cam, trái dưa hấu căng tròn, ngọt ngào, vỏ xanh tươi tắn, ruột đỏ vận hên, hứa hẹn một năm tràn đầy niềm vui, vạn sự may mắn. Quả hồng, quýt, lê... sắc màu rực rỡ, tượng trưng cho sự thành đạt trong năm mới… và dù là quả gì chăng nữa, tất cả đều chung một niềm mong ước mọi điều vui vẻ, bình an cho ông bà, cha mẹ, con cháu nhân tết đến, xuân sang.
Là mâm ngũ quả, nhưng cũng linh hoạt theo tập quán, tùy thuộc vào đặc sản của mỗi miền, chẳng hạn ở miền Bắc thì không bao giờ thiếu quả cam, bưởi, hồng, na; miền Trung: nải chuối là thứ quả chủ đạo; miền Nam phong phú cây trái nên luôn có nào là dưa hấu, mãng cầu, đu đủ, dừa, xoài. Người ta cũng thường chuộng quả sung – loại quả mà cả năm không ai ngó ngàng bởi không đẹp, cũng chẳng ngon, nhưng đến tết thì quả sung cũng được đem bán và lắm người mua – sung là sung túc mà, tha hồ ăn ngon mặc đẹp! – mà nói theo giọng miền Nam là “cầu sung dừa đủ xài” chẳng mong giàu có cao sang gì! Có chủ nhân hóm hỉnh thêm vào mâm ngũ quả một quả dừa và một phong thư theo lối nói lái dừa – thư là dư thừa phủ phê, tiêu pha thoải mái!
Ngày trước, mâm ngũ quả gồm đúng 5 loại quả, được xếp theo hình tháp trên một chiếc dĩa lớn đặt trên bàn thờ, trông không những đẹp mắt mà còn tăng thêm sự uy nghiêm cho nơi thờ tự nữa.
Ngày nay tên gọi là ngũ quả nhưng theo nhà có khi là sẽ thành bát, cửu, thập… quả. Đời sống văn minh hiện đại, con người ta có điều kiện tốt để giao lưu văn hóa, phong tục giữa các miền nên không ai còn câu nệ mà hân hoan tiếp thu cái hay, lạ, đẹp của bốn phương trời nên mâm ngũ quả đã có nhiều biến đổi, nhiều loại quả hơn, những nhà giàu sang dâng cúng toàn hoa quả ngoại nhập đắt tiền, con nhà bình dân cũng sáng tạo thêm thắt hoa trái trong vườn như quả cà chua, cũ cà rốt đỏ thắm sắc màu dân dã. Cách sắp xếp tự do hơn, tùy ý theo khiếu thẩm mỹ và sự tài hoa của chủ nhân mà mâm ngũ quả lắm kiểu dáng đẹp, lạ, độc đáo, nhiều nhà hưng phấn trang trí nhiều hoa lá để tăng thêm hương sắc, nào là lá thiên tuế, lá thần tài… vẫn để mong tài lộc! Có nhà sáng kiến cắm đèn điện nhấp nha nhấp nháy trông rất vui mắt, do vậy mâm ngũ quả thời hiện đại rất to nên phải đặt trong mâm lớn trước chính giữa bàn thờ.
Hằng năm, vào dịp tết Nguyên đán, trước bàn thờ của mỗi gia đình ngoài hoa tươi rực rỡ, trầm hương thơm ngát đều luôn có mâm ngũ quả với sắc màu, hình dáng đầy ấn tượng cùng với ý tưởng sâu xa bởi lẽ thường con người ta vốn dĩ chẳng mấy ai sống cho hiện tại mà mọi người đang sống trong tâm thế mơ tưởng vào ngày mai, với tư thế chuẩn bị cho tương lai hứa hẹn vạn sự như ý – Thế nên khi đất trời chuyển mùa đón tiết xuân ấm áp, lòng người thường hoài vọng đến muôn vàn điều tốt đẹp nhất cho đời qua tinh thần mâm ngũ quả - ý tại ngôn ngoại – Chính vì ước nguyện về sự an lành hạnh phúc đó nên mâm ngũ quả ngày tết đã làm cho không gian thờ cúng thêm ấm áp trang trọng, sặc sỡ mà hài hòa, đồng thời thể hiện sinh động nét thẩm mỹ ngày Xuân cùng ước vọng lạc quan mà mỗi con người, mọi gia đình mang theo khi bước vào năm mới.

T.K
.
Ảnh: Internet.